Kemençe Nedir? Özellikleri Nelerdir ve Çeşitleri Nelerdir?
TARİHÇE ::
Farsça kökenli bir kelime olan “kemençe” aynı dildeki “keman(=yay,kavis)” kelimesi ile “-çe(=küçültme eki)” ekinin bir araya gelmesinden oluÅŸur ve “yayla çalınan küçük saz” anlamını taşır.
Orta Asya’da ÅŸekil olarak bugünkü kemençeye tam benzemeyen, fakat onun atası sayılabilecek birçok saz görülür. Orta ve Uzak Asya Müslüman ve MoÄŸol saz takımlarındaki yaylı sazlar incelendiÄŸinde farklı isimlere de rastlanmakla birlikte (örneÄŸin Kırgızistan ve Özbekistanda Kıyak) çoÄŸunlukla “Kemençe veya Kemançe” adının verildiÄŸine ve “Iklığ - Iklık” adıyla beraber kullanıldığına rastlıyoruz. Benzer ÅŸekilde Fransa’da “Pochette (poÅŸet) ” Ä°ngiltere’de ise “Kit” olarak adlandırılan ve kemençe ile benzerliklere sahip yaylı çalgı türü olduÄŸu bilinmektedir. Kemençenin -çe ekindeki küçültme anlamı pochette kelimesinde de vardır. Çünkü Fransızca da bu kelimenin cep, kese yada cepte taşının ÅŸey gibi anlamları vardır
Kemençe kelimesi bugün Türkiye dışında Ä°ran, Ermenistan, Yunanistan, Gürcistan, Azerbaycan gibi pek çok ülkede kullanılmaktadır. Günümüz Türkiye’sinde biri klasik türk müziÄŸinin Armudi kemençesi, diÄŸeri ise DoÄŸu Karadeniz halk müziÄŸinin Karadeniz kemençesi olmak üzere iki tür kemençe kullanılmaktadır. Ayrıca kabak kemani de bazen kemençe olarak isimlendirilmektedir. Armudi kemençe ve kemaninin benzerlerine rastlanmakla birlikte (Macarlar benzer türde çalgıya HEGEDÃœ, Yunanlılar LÄ°RA, Bulgarlar GADULGA, Araplar REBAP adını vermiÅŸlerdir) Karadeniz kemençesinin ÅŸekil ve çalınış tarzı bakımından benzeri bulunmamaktadır. 18. yy. sonlarına kadar Türk müziÄŸinin tek yaylı sazı olan Kemençe’nin yerini, Batının önce Viola d’amore’si (sinekemanı adıyla), sonra da Violino’su (keman) aldı. Ama Karadeniz kemençesi horonlar sayesinde, armudi kemençe ise 19. yy. ortalarına doÄŸru girdiÄŸi fasıl topluluÄŸu içinde günümüze kadar gelebildi.
Bu sitenin konusu olan Karadeniz kemençesi Doğu Karadeniz Bölgesi dışında Yunanistan ve diğer ülkelere göç etmiş olan Karadeniz kökenli mübadil Rumlar tarafından da halen yaşatılmaktadır. Ayrıca Trabzon ve çevresinden göç eden Ermenilerinde bu sazı kullandıkları bilinmektedir.
Türk müziğinin bu en küçük yaylı sazı, boy-bosundan umulmayacak güçte bir ses yüksekliğine ve tınısına sahiptir .
* Rebab-Afganistan Kemençesi
* Ermenistan Kemençesi
Armudi kemençe - Lira - Gadulga
(Türkiye-Yunanistan- Bulgaristan)
Kemençe
(Türkiye-İran-Ermenistan)
GürcüKemençesi
Kit - PoÅŸet (Ä°ngiltere - Fransa)
KEMENÇE ÇEŞİTLERİ ::
Kemençe için fiziksel görünümü ve boyutlarına, ses özelliklerine veya kullanılan ağaca göre yada kullanıldığı coğrafyaya göre sınıflandırmalar yapılabilmektedir.
Kullanıldığı coğrafya dikkate alındığında ise Türkiyedeki şekli Karadeniz kemençesi, Rumların kullanığı ise Rum kemençesi olarak bilinir.
Boyutlarına göre sınıflandırmak gerektiğinde kemençe ve cura olarak adlandırma yapılmaktadır. Cura standart kemençenin bir miktar daha kısa olarak imal edilenidir.
Ses özellikleri bakımından ise verdiği sesin ince veya kalın oluşuna göre ZİL veya SAĞIR olarak bilinen yöresel bir sınıflandırma vardır. Bunun yanısıra SOL veya LA kemençe gibi notasal sınıflandırma da yapılmaktadır.
Kemençe yapımında genellikle kullanılan ardıç ve erik aÄŸaçları kemençenin sınıflandırılmasında bu aÄŸaçların adları kemençeyi niteleyen birer sıfatta olabilmektedir. Erik kemençe Ardıç kemençe gibi…
Kemençe severler bazen sade ve gösterişsiz bir görünümü kendilerine uygun görürken, bazen de süsleme sanatıı kemençe imalatı ile birleştirilerek imal edilmiş baş, sap, yay, klavye, eşikleri veya gövdesi değişik nakışlarla bezenmiş kemençeleri tercih etmektedirler.
KEMENÇE’NÄ°N ÖZELLÄ°KLERÄ°::
BAŞ : Kemençenin saptan sonra gelen en üst kısmıdır. Üzerinde akort burgularını yani kulakları taşır. Tellerin takılabilmesi ve saklanması amacıyla arka taraftan içi boşaltılmış olan bu parça çalma sırasında sapı tutan ele mesnet olacak şekilde tasarlanmıştır. Kemençenin bu kısmına Rumlar tepe veya kifal demektedir.
SAP : Elin kemençeyi kavradığı kısımdır. Aşağıdan yukarı doğru incelerek gelir. Bunda amaç sapın avuç içine tamamen oturmasıdır. Bazen ayakta çalınması zorunluluk olan bu sazın yorulmadan çalınabilmesi için sapın şekli ve ölçüleri çok önemlidir. Rumlarca goula olarakadlandırılır.
GÖVDE : Adından da anlaşılacağı gibi kemençenin ana bölümüdür. İçinin oyulmuÅŸ olması nedeniyle tekne olarak ta adlandırılır. AÅŸağıdan yukarıya doÄŸru hafif daralır. Rumca adı Soma’dır.KULAKLAR : Genellikle üç adettir. Teller kulakların çubuÄŸuna sarılarak akort yapılır. Akordun rahat yapılabilmesi için kulakların burgu kısmı hafif oval yapılır. Burgunun altındaki çubuk kısmının ucu tellerin kolayca baÄŸlanabilmesi için yarıktır. Teller kulaklara gelmeden önce baÅŸ ile sapın birleÅŸtiÄŸi yerdeki (üs eÅŸiÄŸin üstü) deliklerden geçer. Karadeniz kemençesinde en üst kulağın boyu baÅŸ kısmın ÅŸekli nedeniyle diÄŸer ikisinden biraz uzundur. Rum kemençesinde ise boyları aynıdır ve otia olarak isimlendirilir.
ALT EŞİK : Tellerin kemençenin dip tarafında sabitlendiÄŸi kısımdır. Orta eÅŸik gibi seyyardır. Dip tarafına geçirilen ****l bir baÄŸ ile gövdenin dip kısmındaki çıkıntıya monte edilir. Rumca’da Palikar olarak bilinir.
ORTA EŞİK : Gergin telleri kapak üzerinde belirli mesafede tutan alt ve üst eşikler arasındaki bu seyyar mesnet halk arasında köprü (Rumca Gaidaron) olarak ta bilinir. Yerleştirilirken ses delikleri ortalanır. Tellerin üzerine oturduğu kısmı yani üst yüzeyi hafif kamburdur.
ÜSTEŞİK :Gövdenin üst kısmında tellerin kulaklara geçtiği yerde kapağa değmelerini engelleyecek şekilde yerleştirilen sabit destektir. Hal arasında yastık olarak ta bilinir.
DİREK : Can direği olarakta adlandırılır. İki ses deliği arasında kapağa destek olacak şekilde yerleştirilir. Üst ucu orta eşiğin bir ayağının tam altına denk getirilir. Görevi titreşimi arttırark sesi gürleştirmek ve kapağın içeri göçmesini engellemektir. Rumcası Stoular dır.
KAPAK : Gövdenin oyulmuÅŸ olan üst yüzeyini tamamen kaplayacak ÅŸekilde hafif dışa bombeli diÄŸer sazların göğüs olarak adlandırılan kısmıdır. Rumca’da da kapak denmektedir ancak Rum kemençesinin kapağı bombeli deÄŸil düzdür.
SES DELİKLERİ : Kapağın üzerindeki dikine iki yarıktır. Bu yarıklar sesin dışarı çıkmasına yardımcı olurlar. Rum kemençesinde genellikle bu yarıkların alt ve üst kısmında ikişer ve gövdenin iki yanında iki olmak üzere altı delik daha bulunur ve Rothounia olarak adlandırılır .
YAY: Rumların Doksar dediği ve kemençenin boyundan biraz kısa bir çubuğa at kıllarının bağlamnası ile elde edilen bu parça reçinelenmiş at kılı demetinin tellere sürtülmesi ile ses çıkarır. Kıllar Keman yayınki kadar gergin değil hafif sarkıktır.
KLAVYE : Sap üzerinden baÅŸlayan ve aÅŸağıya doÄŸru geniÅŸleyen uç tarafı bazen yuvarlak ama genellikle sivri olan ve parmakların notaları bulmak için üzerinde gezindiÄŸi parçadır. Åžekli nedeniyle kravat olarak ta adlandırılan bu parçanın Rumca ismi spaler’dir.
Eğer yazıyı beğendiyseniz ya da ekleyecekleriniz varsa, lütfen yorumunuz yazın veya RSS aboneliği ile yeni yazılardan anında haberdar olun.
Yorumlar
Henüz Yorum Yok.
Yorum Yazın