SOKRATES’ E GÖRE BİLGELİK, ERDEM VE ADALET

Sokrat, “BilgeliÄŸi, bilgece gidiÅŸten (conduite) ayırt etmez. Gerek güzel ve hayırlı olan ÅŸeyleri bilip bunları iÅŸleyen ve gerek utandırıcı ÅŸeyleri bilip de iÅŸlemeyen insan gerne erdemli ve bilgedir” der. Ona: “Yapılması gerekeni bilip de aksini yapanlar bilge midirler”” diye sormuÅŸlar. Cevap olarak demiÅŸtir ki: “— Onlar, izansızlardan daha az bilgisiz deÄŸildirler. Öyle sanıyorum ki, tüm insanlar, iÅŸe yarayacak ÅŸeyler arasından, bir ÅŸevi kullanmak istedikleri zaman en yararlı olanı tercih ederler. Åžu halde kötü hareket edenler, gidiÅŸlerinin ne bilgini, ne de hâkimidirler. Adalet ve tüm diÄŸer erdemler bilimdir. Zira. adalet ve erdemin oluÅŸturduÄŸu ÅŸeyler, güzel ve iyi ÅŸeylerdir. Bunları bilenler, bunlardan baÅŸka bir ÅŸey yapamazlar”.

Şu ifadeler de gösteriyor ki Sokrat, insan özgürlüğünün bilime bağlı olduğunu sanmaktadır. Daha doğrusu, bu özgürlüğü inkâr etmektedir. Yani, ona göre: Erdem bir bilimdir; ve erdem bir başkasına öğretilebilir (Eflatun, Protagoras).

Sokrat, bu düşünceden, iyi yapabilmek için, iyi düşünmek gerektir, gibi adi bir anlam çıkarmıyor; bilgi ile eylemin birbirine bağlı olduğunu kabul ediyor. Zira, gerçekten iyiyi bilenler, iyiyi yapmanın kendi çıkarları gereğinden olduğunu ve onu yapmak için istemek gerektiğini anlarlar. İrade, akla aykırı hareket edemez. O, aydınlatıldığı zaman daima doğru hareket eder. Onun yaptığı bazı sapmalar, şaşırmalar ancak zihnin yaptığı yanılmalardır. Descartes da bu düşünceyi bilgi ve usul bakımından benimsemiştir.

Bireyin çıkarı, genelin çıkarına bağlıdır. Ona göre hayır, ne hazdır, ne de bireylere göre değeri değişen onur ve zenginlik gibi bir şeydir. Belki istisnasızca tüm insanların kutladıkları ve. hepsinin iyi ve güzel diye ilân ettikleri, daima evrensel olan itidal ve adalet gibi bir şeydir. Hayır, böyle olunca, pek yüksek bir yararı da ilân ettikleri zaman, örneğin, zenginlik gibi birine yararlı ise, diğerine zararlı olabilir veya bir diğerinin zararı ile elde olunabilir. Oysaki adalet, böyle değildir. O, kayıtsız ve koşulsuz bir hayırdır.

Şu halde erdem ve hayır, kendisine çıkarı rehber yapan kimselerin iradesine egemendir. Sokrat, namuskârlığı, yararlıdan ayırmak yanılgısına düşen insanı, cehennem tanrılarına adamıştır.