SOKRATES’ E GÖRE MUTLULUK VE AHLAK

Bundan, pek yüksek bir anlam olmak koÅŸuluyla mutluluÄŸun, kendisine inananları hiç aldatmadığı ve mutlu bir yaÅŸama ulaÅŸmak için biricik aracının gene bir bilimden ibaret olan erdem olduÄŸu sonucu çıkar. Erdem, hayrın hem nedeni, hem de genel bilimidir. DiÄŸer erdemler ise, her biri bir baÅŸka cins iyinin tikel bilgisini kapsayan yargısı içindedir. Böylece, ılımlılıkla gerçek iyinin bilinmesi, haz adı verilen sahte iyiye karşı gelmiÅŸ olur. Görünüşteki (zahirî) serleri doÄŸru takdir etmekten korkmamak gerektir. Hastalık ve ölüm gibi kaçınılması gereken gerçek ÅŸerler de adaletsizlik türünden olanlardır. Nihayet, “Adalet demek, gerek tanrılar ve gerek insanlar tarafından kurulan kanunların yasakladığı ya da izin verdiÄŸi ÅŸeyleri bilmek demektir”.

EÄŸer mutlulukla erdem birbirine karışıyor, bu itibarla da hiç kimse isteyerek kötülük yapmıyorsa, bunun nedenini. Tanrısal güçte aramalıdır. Yani, Sokrat’ a göre, iyinin kaynağı sofistlerde olduÄŸu gibi, uylaşımlı, keyifsel ve bireysel tutkular deÄŸil, akıldır.

Görülüyor ki, Sokrat’ da ahlâk, amacı iyi ve iyilik olan bir düşüncedir. Nasıl kendi kiÅŸisel iliÅŸkilerimizde akla uygun olanı uygun olmayana yeÄŸ tutarsak, öylece de, iyiyi kötüye yeÄŸ tutabilmeliyiz. Yani, düşüncelerimizle eylemlerimiz yekdiÄŸerine uygun olmalıdır. Bunda amaç, genel iyinin, özel iyiden üstün olduÄŸunu kabul etmekten ibarettir. Bir insan, hiç bir zaman bile bile kötülük yapmaz. Åžer, iyinin algılanmamasından (idrak) doÄŸar. Yani kötülük, daha iyiyi düşünememekten doÄŸar. Esasen hiç kimse isteyerek kötülük yapamaz. Zira bu suretle kötülük yapan kimse, iyiliÄŸi bilmiyor demektir. Yani, iyiliÄŸi bilen kötülüğü yapamaz.

Aynı zamanda, herkes kendi iyiliğini ister. Eylemlerimizin ahlaksal başlangıcı budur. Bu nedenden kendimizi en çok memnun edecek ve kendimize en yararlı olan iyilikleri tercih ederiz. Bizim için iyi olan şey ise herkes için de iyidir. Çünkü, iyinin en büyük özeliği (hassa), bulaşmak (sirayet) ve kaplamaktır (şümul).

Sokrat’a göre bu düşünceden iki sonuç çıkar: Biri ÅŸahsımıza, diÄŸeri baÅŸkalarına karşı olan ödevlerdir.

Şahsımıza ait olan ödevlerde, kanaat ve ılımlılık esastır. Buna uymayanlar, başkalarına karşı da ödevlerini yapmamışlar demektir. Zira, başkalarına karşı olan ödevlerimizin esası da adalettir. Kanaat ve ılımlılık ise, haksızlığa engel olur. O, bizi, zorunlu olarak adaletli yapar. Asıl sorun, iyiyi bilmek ve iyide mutluluk olduğuna inanmaktır. Tüm yanılmalar ve kötü hareketler, bilgisizlikten ve kötülüğü iyilik sanmaktan doğarlar.

Sokrat’ ın ahlâkı ÅŸu altı esasta toplanabilir:
1. Kendimizi bilmek suretiyle elde edebileceÄŸimiz erdem.
2. İrademizi erdeme bağlamaktan, ayırmaktan doğan cesaret.
3. Duygularımızla irademizin bağlanmasından ve birbirine uymasından doğan dayanma (tahammül).
4. Kendi cinsimizden olanlara karşı ilişkilerimize ait eylemler, yani hak.
5. Tanrı ile birleşen irade, yani din.
6. Kaynaklarını Tanrısal emirler oluşturan kanunlara uyma.