SOKRATES’ İN FELSEFESİNİN ÖNEMİ

O, “kendini bil!” özdeyiÅŸine, hem spekülatif, hem de pratik bir anlam vermiÅŸ ve felsefenin özellikle ve yalnız insan bilimi olmasını istemiÅŸtir; kendinden önce kurulmuÅŸ ve doÄŸanın tümel (külli) bilgisi olarak kabul edilmiÅŸ olan fiziÄŸin yararsız olduÄŸu kadar da zararlı olduÄŸuna inanmış ve insan biliminin, bizi en iyi ve en mutlu bir duruma getirecek olan bilgelikle karışmış olmasını istemiÅŸtir. Xenophon’ un naklettiÄŸi ÅŸu parçadan onun böyle düşündüğü anlaşılır: “Ä°nsanların ancak kendi kendilerini bildikleri zaman daha çok mutlu oldukları ve kendi hesaplarında aldandıkları zaman daha mutsuz oldukları apaçık deÄŸil midir? Bizzat kendilerini bilenler, nelerin kendilerine uygun geleceÄŸi hususunda aydınlanmış, yetenekli oldukları ya da olmadıkları ÅŸeyleri ayırt etmiÅŸlerdir. Onlar, bildiklerini yapmakla yetinirler, ve kendi eksiklerini kazanmaya çalışır, bilgilerinin üstünde olan ÅŸeylerden kendilerini çeker; kusur ve yanılmalardan çekinirler. Fakat, bizzat kendilerini bilmeyenler ve kendi özel kuvvetleri hakkında aldanmış olanlar, genel olarak hem baÅŸka insanlar, hem de baÅŸka ÅŸeyler hakkında aynı bilgisizlik içinde bulunurlar. Kendi eksiklerini, kendilerinin ne olduklarını ve neyin kendilerine yarayacağını bilmedikleri gibi. tüm bu ÅŸeyler hakkındaki yanılmaları yüzünden de iyilikleri kaçırır ve sadece kötülüklere sürüklenirler” (Memorables, liv. IV, eh. II). Eflatun da Sofist adlı diyalogunda, Sokrat’ a ÅŸu sözleri söyletir: “Hekimler, besinlerin, bağırsaklar temizlenmeden ve yenilmeden bir yarar saÄŸlayamayacağını söylerler. Ruhlarını beslemek isteyenlerin de, onu temizlemeleri ve muhtaç olduÄŸu tüm bilgileri kabul etmeye hazır bir halde tutmaları ve ruhlarından, önce imgesel bir bilginin iddialarını söküp atmaları gerektir”.

Bu itibarla onun felsefesi, iç gözleme dayanan bir ahlâk felsefesidir. Ondan itibaren, bilimin merkezi ve tüm spekülasyonların amacı insan olmuÅŸtur. Kendisinden önce ise, insan, bilimde bir ilinekten (accident) ibaretti. Zira, bilimin kendisi, içinde pek küçük bir yer tuttuÄŸumuz tüm bir doÄŸayı kavramaya çalışıyordu. Sokrat’ la birlikte ise, her ÅŸey insan için ve insanla olan iliÅŸkisine göre incelenmeye baÅŸlanmış, yani doÄŸa ve tüm varlıkların iliÅŸkilerinin, insan zihninin kanunları aracılığıyla , belirlenmesi zorunlu olmuÅŸtur. Sokrat, kiÅŸiliÄŸinin gücüyle yalnız zamanının töreleri ve düşünceleri üzerine bir etki yapmamış, kendisinden sonra gelmiÅŸ olan tüm felsefesel araÅŸtırmaların yolunu açmış, bu nedenle de büyük bir okulun kurucusu olmuÅŸtur. Yalnız Akademi deÄŸil, bunun bir dalı olan Lise, stoacı, Epikürcü, Pyrrhoncu ve tüm diÄŸer eski Yunan okulları, Sokrat’ a baÄŸlı olduklarını iddia ederler ki, bu nedensiz deÄŸildir. Zira, Eflatun tarafından geliÅŸtirilmiÅŸ olan Sokrat’ ın özel görüşleri, tüm Yunan felsefesel okullarının ortak ve genel ruhunun bir iÅŸareti olmuÅŸtur. O, filan veya falan felsefe okulunu deÄŸil, felsefenin kendisini, yani felsefesel ruhu, gözlem ve çözümleme ruhunu kurmuÅŸtur. Sofizm ve varsayımla savaÅŸmış, öğrencilerine gerçeÄŸi sevmeyi, önceden hiç bir tarafa baÄŸlanmaksızın, olgular içinde yavaÅŸ yavaÅŸ, sabırlı ve derin bir araÅŸtırmayla gerçeÄŸi sevmeyi, gerçeÄŸi kendisi için aramayı öğretmiÅŸtir.

Sokrat, dostluÄŸu, namusluluÄŸun gerçek ilkesi saymış, ancak erdemli insanların dostu olabileceÄŸini ileri sürerek ve dostluÄŸu erdeme dönüştürmek suretiyle, aÅŸk tutkusuna da bir soyluluk vermiÅŸtir. O, hayvansal aÅŸkın tehlikelerini göstermiÅŸ olduÄŸunu, bazen bu aÅŸka tutulmuÅŸ olduÄŸunu, fakat bedendeki aÅŸk çiçeÄŸine deÄŸil, ruhun en soylu durumuna âşık olduÄŸunu söylemiÅŸtir. Şölen’ deki ünlü parça da bunun kanıtıdır. O, âdeta ozanca bir esirme (vecit) ile kardeÅŸ sevgisini, evlât itaatini ve tanrılar karşısında sofuluÄŸu savunmuÅŸtur. Çalışmayı en temiz bir geçim aracısı saymış, bunu barış ve vefanın en emin güvencesi olarak nitelendirmiÅŸ, bu suretle her iÅŸi kölelere yaptırarak çalışmayı hor gören o dönemlerin geri anlayışını aÅŸmıştır. Paul Janet, onun felsefese çehresini özellerken şöyle der: Onun ÅŸahsında egemen olan çizgi, ahlâk duygusudur. Delium ve Potide’ de kendisine askersel kahramanları, halkın karşısında ve Otuzlar önündeki uygar cesareti veren, sofistler karşısında kendisini canlandıran, yargıçlar önünde kendini alçaltmayan mahkûmiyeti dolayısıyla kaçmasına engel olan, haksız bir ölüme vekar ve sükûn içinde dayanmasını saÄŸlayan hep bu duygudur. O, bu duygu sayesinde ödevlerini hakkıyla yapmış, kendinden önce gelenlerin garip ve kısır spekülasyonlarından tiksinmiÅŸ, ancak onur ve erdemle iliÅŸkisi olan spekülasyonları sevmiÅŸtir. Fakat o, spekülasyonlarına yepyeni, doÄŸal ve sade bir yöntem getirmiÅŸ, felsefeye vermiÅŸ olduÄŸu yeni anlam ve konu, kendinden sonra, bu alanda mutlu geliÅŸme ve keÅŸiflere neden olmuÅŸtur. Sistemi, pek sade olmasına karşın, Eflatunun en büyük kuramlarına temel olmuÅŸ ve getirdiÄŸi yöntem, diyalektiÄŸin tohumlarını taşımıştır. Tanımlama üzerindeki araÅŸtırmaları, ülküler kuramının ilkesini kapsadığı gibi, ahlâk ve felsefeye dair düşüncelerini de Eflatun geliÅŸtirmiÅŸ, fakat asla deÄŸiÅŸtirememiÅŸtir. Time ve Cumhuriyet’ te betimlemiÅŸ olduÄŸu Tanrı da. ahlâklı, zihinli, önceden gören, daima hazır olan bir tanrıdır. Eflatun, yöntem ve ilhamlarını ona borçludur. Onun tüm felsefesi, fazlaca determinizme baÄŸlıdır ve bireyci olmaktan çok, toplumcu ve insan severdir. Aydın ve seçkin gençleri yetiÅŸtirmek için, onlara karşı duyduÄŸu sempatinin esirmesiyle yorulmadan yeni bir ahlâkla yeni bir din aşılamaya çalıştığı inkâr edilemez. Onu dinleyenler, direnilemez bir ÅŸevk içinde sürüklenir, çarpıntılar içinde onun sohbetlerini dinlerlerdi. Fazla alaylı oluÅŸu, kendini mahvettiren düşmanlar kazanmasına, fazla coÅŸkusu (enthousiasme) ‘ gençleri etrafında toplamaya hizmet etti.

Diogene Laerce, biri tarihçi, biri Bitinili gezimcilerden, diÄŸer ikisi de yergi ve yakarma (münacat) yazarı olan dört Sokrat’ ın daha bulunduÄŸunu kaydeder.

‘” B k z . Sokrat’a dair bibliyografyalar, bil kitaplık teÅŸkil edecek kadar çoktur. Bu konuda hemen tüm felsefe tarihlerine bas vurulabilir. Ju eserler ise özellikle önemlidir: Mehmet Emin (Erisitgil), Sokrat 1 (1939); A. Fouillce, La Pbilosopbie de SokrM (2 | cih; Paris, 1874); Kari Joel, Der Echte und der Kenophontıscbe Sokraıes (3 c;lt; Berlin, 1901, 1903); A. E. Tayior, Varta Socratica, Vırst Series (Oxford, 1911; son baskı, Londra, 1932 ve Socraıcs 1932); E. Heınnch Maier, Sokraıes, Sein Veri und Seine Gescbicbıliche Slellung (Tübin^en, 1913); Ed. Zeller, Die Pbilosopbie der Griecben in ibrer Gescbılicben ., ” Entmicklung Dargesiellı. Bu büyük ve önemli felsefe tarihinin, Sokraıes und die Sokra’.ıker, Plato und die aile Akadernıe baÅŸlılarını taşıyan ve G. Belot tarafından Fransizcaya çevrilmiÅŸ olan (Paris, 1884; “‘, iki kısım, s. 44-232;; Reymond, Les Penseures de la Grice (Lausanne-Paris, 1908-1909; cih II, liv. IV, eh. 2-5); B. E. Boutroux, Sokraıes (Paris, 1897); V. Brochard, Eiudes de Philosophie Ancicnne el de Pbilosopbie Moderne Recueu’dles. (V. Delbos baskısı, Paris, 1912, s. 188, cih I ve II); A. Dies, Aıılour de Platon (Paris, 1927); A. Busset, Sokrjtes (1914); The Gomrerz, (cilt ü’de); G. Zuccante, Socrate (Tu-rin, 1909); O. Gi^on, Socra’es (Bern, 1947); V. de Macalhaes-Vilhena, Le Probleme de Socrates (Paris 1952).
(Bitti)