SOKRATES’ İN RUHA VE ÖLÜM SONRASINA BAKIŞI

Kendisi cumhuriyete saygı duyarak tanrılara kurbanlar kesmiÅŸse de, onun bunu kendi içindeki gerçek tanrı uÄŸruna yapmış olduÄŸunu tahmin edenler vardır. Sokrat, site tanrılarından ince bir alayla ve gülümsemeyle söz etmiÅŸtir. Belki de onun bunlara hiç inanmadığını pek yakın öğrencileri bilmektedir. Eflatun’ un Phedr’ inde Sokrat, mitolojik masalların gerçeÄŸini araÅŸtıracak kadar vakit bulamadığını söyler ve halk inançlarıyla yetindiÄŸini ve bu ilgi vermeyen ÅŸeylerle deÄŸil kendi kendisiyle meÅŸgul olduÄŸunu anlatır. Eflatun, Ötyphron adlı diyalogunda, ahlâkla mitolojinin birbirine aykırı olduÄŸunu Sokrat’ a savundurur. Onun, cumhuriyet tanrılarına inanmadığı genel olarak kabul edilmektedir. Onun bir tek Tanrı’ ya inanması, yaÅŸadığı dönemde kendisini suçlu yapmış, fakat bugün bu, onun onurlarından biri olmuÅŸtur. Bununla birlikte onun bu inancı da bugünkü inançlarımıza pek uygun deÄŸildir. Zira o, zaman zaman Tanrı ile tanrıları birbirine karıştırmakta ve döneminin mitolojisinde olduÄŸu gibi, herhangi bir tanrının kendisiyle doÄŸrudan doÄŸruya konuÅŸtuÄŸunu, kendisine öğütler verdiÄŸini ve geleceÄŸi gösterdiÄŸini anlatarak insanla Tanrı arasında hiç bir aracı gücün bulunamayacağını anlatmıştır. Onun cini, bazen vicdanın sesidir; bazen esirme (vecit) içindeyken beliren peygamberce bir ilhamdır. Şölen’ de Eflatun’ un anlattığına göre, Sokrat’ ın yirmi dört saat ayakta ve aynı durumda kalmak suretiyle derin düşüncelere daldığı görülmektedir. Bu itibarla, onun bazı mistik yanları vardır. Plütarkos, onun, tanrıları gördüklerinden söz edenleri, saldırgan bir bakışla süzdüğünü, fakat bazı sesler duyup o seslerle konuÅŸtuklarından bahsedenleri, isteyerek dinlediÄŸinden söz eder. Bu itibarla onun Tanrısı, her insanda belirmeyen vicdan ve bilincin sesi olup kendisinde âdeta göksel bir varlığın sesiymiÅŸ gibi bir sanrı (hallusination) etkisi yapan ve bazen de gelecek olaylardan bahseden mistik bir haldir. O, ruhunun büyüklüğünü, arkasında koÅŸtuÄŸu amaç doÄŸrultusundaki gayret ve sebatını ve ölüme karşı olan cesaretini bu sanrıya borçludur. Bu sanrıya kutsal kitaplar ‘vahiy’ demektedir.

Ruhun ölmezliÄŸi sorununda Sokrat, kesin bir düşünceye sahip deÄŸildir. Eflatun, Phedon’ unda Sokrat’ ı bu konuya dair konuÅŸtururken ona ÅŸu sözleri söyletir: “Bu genç, bana hiç de düşünmediÄŸim ÅŸeylerden söz ediyor”. Memorables’ da da buna dair Sokrat’ a yükletilebilecek hiç bir düşünceye rastlamıyoruz. Fakat, onun savunmuÅŸ olduÄŸu ahlâk ve Tanrı ile doÄŸal bir ilgisi bulunan bu sorunda, kendisinin ebedîliÄŸe inandığını gösteren birçok belgeler vardır. ÖrneÄŸin, Xenophon’ un Cyropedi adlı eserinde, ölmekte olan Cyrus’ ün anlattıklarıyla Phedon’daki düşünceler hep Sokrat’ ındır. Bu prens der ki: “Fani bir bedende yaÅŸayan ruhun beden mahvolunca helak olacağına inanamıyorum. Zira. helak oluncaya dek canlı tutan ÅŸeyin ruh olduÄŸunu görüyorum, hiç bir ÅŸey ölüm kadar uykuya benzemez; ancak bu andadır ki, insan ruhu, tanrılığa daha fazla yaklaşır; eÄŸer sorun dediÄŸim gibi ise ve eÄŸer ruh bedenden sonra yaşıyorsa, benim ruhuma saygı duyarak sizden istediÄŸim ÅŸeyleri yapınız!”.