SOKRATES’ İN TANRIYA FARKLI BAKIŞI

Yazan: PerfeCt

22 Nisan 2008

Tanrı, babalara çoğalmak arzusunu vermemiş midir? Annelere de beslemek duygusu, arzu ve şefkatini vermemiş midir? Tüm hayvanlarda hayat aşkı ve ölüm korkusu yok mudur.’ varlığını Korumak isteyen bir işçinin
özenmesini tanımamak olanaksızdır”. Böylece ona göre, içgüdüler, doğuştan birtakım yönelişlerdir ki, insan ve hayvanda tanrılığın bir çeşit eylemi halindedir. Tanrısal kayranın bu belirtisi, insanda daha büyük iyilikleri oluşturur.
“Tanrı, özentilerini yalnız bedenimizin şekline uygulamamıştır; asıl önemli olan şey, bize en yetkin bir ruh vermiş olmasıdır. Tanrının
varlığını algılayan hangi hayvan vardır? Tanrılığa tapınan insandan başka bir şey var mıdır? Zihin gücüyle, yani düşünülmüş edimlerle bile, açlığı, susuzluğu, sıcağı, soğuğu bir tarafa atan, hastalara şifa veren, güçlerini artıran, bilgilerine ilâveler yapan hangi varlık vardır? İşittiğini, gördüğünü, öğrendiğini anımsayan ne vardır? İnsanlar, diğer hayvanların arasında tanrılar gibi yaşarlar. Bir öküz vücuduna ve fakat insan zekâsına sahip olan yaratık, iradesiyle işleyemez; fakat ona eller veriniz, buna mukabil kendisini zekâdan yoksun kılınız; bu takdirde onu daha fazla sınırlamış olmayız”.

Sokrat, bizde var olan zihnin, tümel zihinden bir parça olduğuna inanır. Zira, zihin birdir; kapsayıcı (şâmil) ve geneldir, sonrasızdır ve o, mutlak yaptıran (efficicnt) bir nedendir. Oysaki varlıklar, şekil ve niteliklerini koruyamazlar. Sürekli ve genel bir değişme vardır ki, mutlak surette yetkine doğru gitmektedir. Bu yetkinleşme hareketi bir yarardır, iyiliktir ve çıkardır; bundan en fazla yararlanan insandır. Bu. Tanrısal kayradan ibaret olan amaçlı nedendir; yani, Tanrı, her şeyi iyi için yaratmıştır. Eğer Tanrı, yaptıran bir neden ise, iyi için yaratma iradesi, bir amaçlı nedendir ki, Tanrısal kayra, bunun bir ifadesi ve örneği olmuş olur.

Anlaşılıyor ki Sokrat, doğada yalnız bir zihin izi görmez, insanlar için şefkat ve iyilikle dolu, iyiyi isteyen bir gücün varlığını da görür. Onun bu âlemdeki sabit ve yanılmayan sürekli varlığını da savunur. O varlığın gözleri, insanlar üzerine açılmıştır; o, insan düşüncelerinin ve duygularının gizlerini (sır) de bilir. Bu itibarla Sokrat, tüm evrene hizmet eden tümel bir kayraya olduğu kadar da bireylerin talihini ilgileyen tikel kayraya da inanıyor:

“Alemi düzenler ve korur”; “Yüzyıllar arasında gençlik ve ateşini korur”; “Emirleri yanılmayan bir etkiye sahiptir; ve düşünce kadar hızlıdır”; “Tüm gözlere çarpan güneş, insanların kendisine doğrudan doğruya bakmasına izin vermez; ona gözlerini dikmeye yeltenenler, gözlerini kaybederler; Tanrı da böyledir”; “Gökten inen yıldırım, rastladığı her şeyi kırar; fakat ne indiği zaman, ne çarptığı ne de çekilip gittiği zaman kendini görebiliriz; Tanrı da böyledir ‘’; “Dostum, bedeninde hapsedilmiş olup, onu istediği gibi yöneten bir ruha sahip olduğunu öğren. Evrene yerleşmiş olan zihnin de her şeyi kendi keyfince düzenlemesi gerektir. Senin gözlerin bir çok aşamaları kavrayabildiği halde. Tanrı’ nın ki neden tüm evreni birden kavrayamasın? Senin ruhun bir an içinde burada. Mısır’ da ve Sicilya’ da olup biten şeylerle uğraşabilir; Tanrı’ nın zihni ise, neden bir bakışta kavramaya yeteneksiz olsun?”.

Sokrat’ ın Tanrısı, evrenin dışında olan mutlak bir varlık değildir. O, birliğini evrenle birlikle tamamlayan, evrenle bir bütünü oluşturabilen bir güçtür. O, âdeta hem cisim, hem de ruh suretinde tecelli eder. Ebedî ve sonsuz olan bu Tanrı, birdir. Onun en büyük sıfatı, değişmemezliktir (immuabilite). İslim felsefesinde olduğu gibi, Layetagayyer, hay ü kayyumdur. Böyle olmasaydı, baki, ebed, hıfz ve nizam güçlerine sahip olamazdı. Sokrat’ a göre, Tanrı tapılmaya lâyıktır. Onun buna ihtiyacı yoktur; yalnız insanlar, onun lütfettiği ihsanlara ve nimetlere karşı sevinçlerini ve şükranlarını sunmak için tapmak ve itaat etmek zorundadırlar. “En dinli adam, en gerçek tapınmayı bilen adamdır”. Ancak bu suretle bizi kötülüklerden ve tehlikelerden kurtaran, doğru yolu gösteren Tanrısal bir ilhama nail olabiliriz. O vakitler, “Sokrat’ın şeytanı” diye alay edilen bu içsel ilhamı, Sokrat, pek çok kez kendi içinde hissetmiş ve bunun her insanda tecelli edebileceğine inanmıştı. O, bu suretle bir taraftan ülkücülüğe giderken, esirme (vecit) ve dalınca olan eğilimi dolayısıyla de mistisizme ve çileciliğe (ascetisme) kapılmıştır. Aklın ermediği her noktada Tanrı’ ya inanmaktan başka çare bulamayan Sokrat, insan ruhunun da bu tümel ve Tanrısal ruhla özdeşliğini kabul ettikten sonra, ruhun ebedî olması sonucuna ulaşır. Bu konuyu biraz aşağıda açıklayacağız.
(Devam edecek)

Etiketler:

Felsefe