SOKRATES’İN TANRIBİLİMİ
Sokrat’ ın Tanrıbilimi: Sofistler hemen her gerçeÄŸi, bilincin kanunlarını, adalet ve ödev ilkelerini, iyi ile kötünün farkını inkâr etmiÅŸler, ahlâkın temelleriyle tüm dinsel inançları yıkmaya çalışmışlardı; nitekim Protagoras, “Tanrıların varlık ya da yoklukları hakkında hiç bir ÅŸey söyleyemem” demiÅŸti. O, her ÅŸeyin doÄŸadan rastlantı (tesadüf) ya da insan iradesiyle meydana geldiÄŸini savunmuÅŸtu. Kanunları olduÄŸu kadar da tanrıları insanların oluÅŸturduÄŸuna, adalet ve kanunun kuvvetliler tarafından zayıflara yükletilen ağırlıklardan baÅŸka bir ÅŸey olmadığına inanıyordu. Ömrü boyunca bilim ve ahlâkı olduÄŸu kadar da siteyi yıkılmaktan kurtarmak için sofistlerle savaÅŸmış olan Sokrat ise, önce ödev ve Tanrı düşüncesini kaldırmayı, bunları birbirine baÄŸlayarak ve birini diÄŸeriyle aydınlatarak hem sofistlerin itirazlarını hem de paganizmayı yıkmayı denedi; insan hakkındaki derin düşüncelerini yüksek bir âleme yöneltti ve kendi tarzında olmak koÅŸuluyle kendisi de eÅŸyanın ilkelerini aramaya koyuldu. Fakat bu ilke, onun için kendinden öncekilerin zannettikleri gibi soyut ve kör bir ÅŸekil deÄŸildi; onun ilkesi, kayraydı (providence), bilgelik ve yetkinliÄŸin tüm yüklemleriyle nitelenmiÅŸ bir varlıktı. Âdeta o, kitaplı dinlilerin tanrısını ilk kez keÅŸfetmiÅŸ gibiydi; yani o, ahlaksal bir tanrının varlığını sezmiÅŸti. Vakıa bu tanrı uzaktan uzaÄŸa Echyle ve Pindar’ın ÅŸiirlerinde parlamış ve Fisagor’un simgelerinde gizli olan karanlık bir düşünceydi; fakat Sokrat, bu düşünceyi en sade ve en aydın esaslarıyla anlatmıştı. O, kendinden öncekiler gibi, eÅŸyanın kaynağı ve evrenin Kompozisyonu sorununu araÅŸtırmışsa da, onların yaptıkları soyut ve varsayımsal (hipotetik) açıklamalardan hoÅŸlanmamış; evreni bir ahlaksal nedenin ürünü saymıştı. O. olayların zorunlu olarak meydana gelmiÅŸ olduklarından hiç söz etmedi; onların iyi oldukları için oluÅŸtuklarını kabul etti. EÅŸya üzerinde yaptığı gözlemler, kendisine her ÅŸeyden üstün, her yerde ve daima daha iyiyi araÅŸtıran zihinli bir iradenin var olduÄŸu düşüncesini ilham etti; felsefe tarihine ilk kez. daha sonraları Ciceron ve Fenelon’ un belâgatle geliÅŸtirmiÅŸ oldukları ünlü amaçlı nedenler (causes finales) kanıtını getirdi. Sokrat, doÄŸada yalnız bir tek zihnin izlerini görmekle kalmadı. aynı zamanda doÄŸada tözü (cevher) itibariyle iyi olan insanlar için lütuf ve ÅŸefkatle nitelenmiÅŸ olan bir gücün (puissance) varlığını tanıdı. O. bu gücün evrende sürekli ve yanılmaz eyleminin her an hazır olduÄŸuna inanmıştı. Ona göre, bu gücün gözleri daima insan üzerine çevrilmiÅŸtir; o, insanların duygularını ve gizlerini bilir, kendi iradesini olduÄŸu kadar da onların geleceÄŸini kâhinlerin sesiyle, falcıların iÅŸaretleriyle ve iç bildiriklerle ve ayrıcalıklı kimselerin kendi yüreklerinin derinliklerinde iÅŸittikleri esrarlı seslerle ilham eder. Bu konuyu daha açık terimleriyle açıklamakta yarar vardır: Sokrat, ahlâk ve dini, sofistlerin dinsizliÄŸine karşı savunmuÅŸtur; kendisi, bazı ikinci derecedeki tanrılara inanmış görünmesine karşın, tektanrıcıdır. Ona göre, bedende egemen olan zihni, nasıl ki eserleriyle görebiliyorsak, o görülmeyen yüce birliÄŸi de eserleriyle keÅŸfedebiliriz. Eflatun’ un, Phedon’ da Sokrat’ a verdirmiÅŸ olduÄŸu söylev, Xenophon’ un Memorables’ ında, Ötydem’ e ve Aristodem’ e yaptırmış olduÄŸu sohbet, onun bu düşüncesini tanıtlar. O da ilk filozoflar gibi, fizik ve kozmogoniyle uÄŸraÅŸtı; fakat ne bunlar, ne de Anaxagoras’ ın düşünceleri kendisini kandırabildi. O, tüm evreni, tinsel ve ahlaksal bir bilgeliÄŸin ve iyilik isteyen bir iradenin eseri sandı; o, eskiler gibi, “olaylar, zorunlu oldukları için meydana gelir” düşüncesinden deÄŸil, iyi olduÄŸu için oluÅŸurlar diye düşünür. Ä°nsan bedeninin mutlu uygunluÄŸu, nedenlerin sonuçlarla olan ahenkli baÄŸlılığı bunu tanıtlar. Tamamıyla erekçi (finaliste) olan bu eserden yazarını keÅŸfetmek, eski bir terimle, eserden, müessire istidlal suretiyle Tanrı’ nın tanıtlanmasında, ona göre, insanla hayvan arasındaki fark, insan bedeninin pek ince yaratılışı yeter bir kanıttır:
(Devam edecek)
Eğer yazıyı beğendiyseniz ya da ekleyecekleriniz varsa, lütfen yorumunuz yazın veya RSS aboneliği ile yeni yazılardan anında haberdar olun.
Yorumlar
Henüz Yorum Yok.
Yorum Yazın